1934: Trakya Olayları

1934 Trakya Olayları hakkında asgari bir fikir sahibi olabilmek için Ayhan Aktar’ın Tarih ve Toplum Dergisi‘nin, Kasım 1996’daki 155’inci sayısında yayımlanan “Trakya Olaylarını ‘Doğru’ Yorumlamak” makalesinden yararlanılabilir. Aktar, makalesinin girişinde dergide bir süredir Trakya Olayları üzerine yazılan yazıların hem bir dökümünü hem de analizini yapar. Ardından olaylarda etkili olan aktörleri gündeme getirir. Sonrasındaysa kendisinin konu hakkındaki yorumları görülür.

Aktar, Ayhan – Trakya Yahudi Olaylarını Doğru Yorumlamak (Tarih ve Toplum, Kasım 1996, Sayı 155)

Bali, Rıfat N. - 1934 Trakya Olayları

1933: Darülfünun/Üniversite Reformu

Atilla Lök ve Bağış Erten Darülfünun/Üniversite Reformu’nu ele aldıkları aşağıdaki  makalelerinde hem yeni Cumhuriyet’in Osmanlı İmparatorluğu’ndan devraldıkları üniversiter sistemi bize anlatmakta hem de 1933’te gerçekleştirilen “Üniversite Reformu”nun tarihsel altyapısını bizle paylaşmaktalar. Böylece bizler bu makale sayesinde bir taraftan Türkiye’deki bugünkü üniversite yapısının köklerini anlayabiliyoruz. Diğer taraftan da 1933’te özellikle Almanya’da Hitler öndeliğindeki Nazi Partisi’nin baskıcı politikaları yüzünden artık mesleklerini icra edemeyen yabancı profesörlerin Türkiye’deki üniversitelerde kendilerine nasıl bir yer bulabildikleri hakkında fikir sahibi olabiliyoruz.

Burada dikkat edilmesi gereken bir nokta şudur: Dönemin hükümeti bir yandan Darülfünun’da (bugünkü İstanbul Üniversitesi’nde) tasfiyeye giderken, diğer yandan yurtdışındaki olumsuz koşullar yüzünden gelmek zorunda kalan yabancı hocalara kapılarını açmak zorunda kalıyordu. Dolayısıyla bu tutum, geleneksel “yabancı hocalara hoşgörülü davranıldı” yaklaşımı dışında bir kavrayışa ve sorgulamaya da vesile olabilir.

Ekteki makale İletişim Yayınları’ndan çıkan Modern Türkiye’de Siyasi Düşünce serisinin 3’üncü cildi olan ve cilt editörlüğünü Uygur Kocabaşoğlu’nun yaptığı “Modernleşme ve Batıcılık”tan alınmıştır.

Lök, Atilla & Erten, Bağış – 1933 Üniversite Reformu ve Yabancı Öğretim Üyeleri

Dölen, Emre - Türkiye Üniversite Tarihi, Cilt 3 (Darülfünun'dan Üniversiteye  Geçiş. Tasfiye ve Yeni Kadrolar)

İzmir Suikastı Girişimi (1926)

Haziran 1926’da Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal’e İzmir’de suikast düzenleneceği ihbarı üzerine soruşturma başlatıldı. Hem Ankara’da hem de İzmir’de kurulan İstiklal Mahkemeleri soruşturmayı iki ayrı mecra üzerinden derinleştirdiler. Soruşturmanın bir ucu eski İttihatçılara uzanırken bir ucu da Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’ndan (TpCF) arta kalan muhalif milletvekillerine uzandı. Gerek dava süreci gerekse dava sonucu Mete Tunçay’ın Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması kitabında ele alınmaktadır. Ayrıca Kemal Tahir’in yazmış olduğu Kurt Kanunu romanı kurgusunu doğrudan İzmir Suikastı davasından alır.

İzmir Suikastı Girişimi (Tunçay, Mete – Türkiye Cumhuriyeti’nde Tek Parti Yönetimi’nin Kurulması)

DSC_0698

Şeyh Sait İsyanı ve Takrir-i Sükun Kanunu (1925)

1925’te çıkan ayaklanma Cumhuriyetin kurucularını oldukça rahatsız etmişti. Gittikçe yayılan ayaklanmayı bastırmak için çıkarılan Takrir-i Sükun Kanunu ise yalnızca ayaklanmayı bastırmakla kalmadı. Aynı zamanda, ayaklanmadan sorumlu tuttuğu Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın da (TpCF) kapatılmasına neden oldu. Hem ayaklanmanın nedeninin farklı analizlerinin hem de ayaklanmaya dek gelen tarihsel sürecin soğukkanlı bir yorumu için Erik Jan Zürcher’in Modernleşen Türkiye’nin Tarihi kitabındaki konuyu ele alan makalesinden yararlanılabilir.

Şeyh Sait İsyanı ve Sonuçları, (Zürcher, Erik Jan – Modernleşen Türkiye’nin Tarihi)

Modernleşen Türkiye'nin Tarihi

Cumhuriyetin İlanı, Hilafetin Kaldırılması ve Örgütlü Muhalefetin Doğuşu: Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası

Lozan Barış Antlaşması’nın imzalanmasının ardından gözler iç politikaya çevrildi. Cumhuriyetin ilanı 29 Ekim 1923’te, bir hükümet krizinin ardından ve muhalif vekillerin çoğu başkent Ankara’da değil, İstanbul’da bulunuyorken gerçekleşti.

Muhalefetin bu gelişmeye tepkisi sert oldu. Bir taraftan da İstanbul, halen muhalefetin etkin olduğu yerdi. Üstelik Ankara’nın 13 Ekim 1923’te başkent ilan edilmesi, İstanbul’daki binlerce memurun doğal olarak işsiz kalmalarına neden olmuştu. Bu da, Ankara’ya karşı olan tepkileri artıran bir başka gelişmeydi.

Bu tarihte muhalefet kendi duruşunu hilafetin varlığı üzerinden tahkim etmeye kalkınca, bu durum hilafetin kaldırılmasının da önünü açtı. Örgütlü muhalefetin varlığının kristalleştiği gelişme ise 1924’te Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın (TpCF) kuruluşu oldu.

Erik Jan Zürcher,  Modernleşen Türkiye’nin Tarihi kitabında yer alan aşağıdaki makalede Cumhuriyetin ilanından Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası’nın kuruluşuna dek giden bu süreci analitik bir yaklaşımla ele alır.

Cumhuriyetin İlanı ve TpCF’nin Kuruluşu, (Zürcher, Erik Jan – Modernleşen Türkiye’nin Tarihi)

B31118122521

Ankara’nın Başkent İlan Edilmesi (13 Ekim 1923)

Ankara’nın başkent ilan edilmesi yalnızca coğrafi nedenlerle açıklanamaz. Bu gelişme aynı zamanda eski rejim ve artık ismi de konulmak üzere olan yeni rejim arasındaki rekabette bir dönüm noktasıdır. Böylece yeni iktidar ağırlığını koymuş oluyordu. Dahası Ankara’nın 13 Ekim 1923’te başkent ilan edilmesi, İstanbul’daki binlerce memurun işsiz kalmalarına neden olmuştu. Bu da, Ankara’ya karşı olan tepkileri artıran bir başka gelişmeydi.

Ankara’nın başkent ilan edilmesini farklı yönleriyle ele alan iki güncel makale bulunuyor. Bunların her ikisi de VEKAM’ın (Vehbi Koç ve Ankara Araştırmaları Merkezi) çıkarmakta olduğu “Ankara Araştırmaları Dergisi”nde yayımlandı. Cemile Burcu Kartal daha tarihsel bir süreç içinde ve özellikle dönem basınını kullanarak Ankara’nın başkent ilan edilmesi meselesine bakarken, S. Dilek Yalçın Çelik, yine Ankara’nın başkent ilan edilmesi konusunu Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Ankara romanı üzerinden anlamlandırmaktadır.

Kartal, Cemile Burcu – Ankara’nın Başkent Oluş Sürecinde Dönem Basınında Ankara ve İstanbul. ‘Makarr’ ve ‘Payitaht’

Çelik, S. Dilek Yalçın – Yakup Kadri Karaosmanoğlu’nun Ankara Romanı Bağlamında Kemalist İdeoloji ve Türkiye Cumhuriyeti’nin Bir Başkent İnşası

Karaosmanoğlu, Yakup Kadri - Ankara

“Dedemin İnsanları”, Yönetmen: Çağan Irmak, 2011

Lozan Barış Antlaşması sonucunda Yunanistan ve Türkiye arasında gerçekleştirilen nüfus mübadelesi, her iki halk için de sancılı bir süreç oldu. 1 milyondan fazla eski Osmanlı vatandaşı olan Rum, Anadolu’dan Yunanistan’a (İstanbul Rumları bu nüfus değişimine dahil edilmemişti), 500 bin kadar eski Osmanlı vatandaşı olan Müslüman Türk de Yunanistan’dan Türkiye’ye göç etmek zorunda kaldılar.

Ne gidenler ne de gelenler, gittikleri ve geldikleri yerde hemen kabullenildiler. Çağan Irmak’ın yönetmeni olduğu Dedemin İnsanları Ege’de küçük bir sahil kasabasında yaşayan Girit göçmeni bir ailenin yaşadıklarına odaklanarak, bir toplumun geçirdiği tarihsel süreci acılarıyla birlikte sinemaya taşır.